Külək nədən yaranır? — NUK uşaqlara izah edir

Külək necə formalaşır?

• Günəşin işi: Yer səthini bərabər qızdırmır. Qara torpaq, asfalt və qum daha tez isinir; su və meşə isə gec.
• İsti və sərin hava: İsti hava yüngülləşib yuxarı qalxır; onun yerini doldurmaq üçün sərin hava tələsir. Bu tələsən hava küləkdir.
• Hava təzyiqi: İsinən yerdə təzyiq azalır, sərin yerdə çoxalır. Hava yüksək təzyiqdən alçaq təzyiqə doğru axır.

Külək niyə bəzən güclü, bəzən zəifdir?

Fərq nə qədər böyükdürsə (temperatur və təzyiq), hava bir o qədər sürətlə hərəkət edir. Günorta — günəş güclü olanda — külək daha canlı, gecə isə zəif ola bilər. Dənizkənarı yerlərdə gündüz dəniz küləyi, gecə quru küləyi əsə bilər.

Görünməz küləyi necə “görək”?

• Yarpaq testi: yüngül yarpağı buraxın — külək hansı istiqamətdə aparır?
• Lenti müşahidə: nazik parça və ya lent asın; neçənci bucaqla dalğalanır, yazın.
• Kağız yelkən: kartondan kiçik “yel dəyirmanı” və ya kağız qayıq düzəldin, küləyin itələməsini izləyin.

Kiçik ev təcrübələri (valideyn nəzarəti ilə)

1. İsti-sərin hava: Bir stəkan ilıq, bir stəkan soyuq suya eyni ölçüdə kiçik sabun köpükləri üfürün. İlıq stəkanda hava daha “canlı” görünəcək — istilik hərəkəti artırır.
2. İstiqamət bayrağı: Çöpün başına kağız üçbucaq taxın, eyvanda bərkidin. Günün saatlarına görə oxun göstərdiyi istiqaməti qeyd edin.

Küləklə təhlükəsiz dostluq

• Güclü küləkdə hündür, köhnə ağacların altında durmayın.
• Uçan obyektlərlə (kağız təyyarə, uçurtma) elektrik xətlərindən uzaq olun.
• Tozlu küləkdə maska və ya şərflə ağzı-burnu qoruyun.

NUK-un hekayəci qeydi

Nuk yarpaq buraxanda “vuuş!” səsi eşitdi və başa düşdü: külək görünməz olsa da, işini görür — yarpağı daşıyır, otları yelləyir, bizi sərinlədir. Külək əslində havanın rəqsidir.

Tez-tez verilən suallar

Külək nədir? Hərəkət edən hava. Nədən yaranır? Günəşin qeyri-bərabər qızdırması və təzyiq fərqlərindən. Niyə istiqaməti dəyişir? Gün ərzində isinmə-sərinləmə və yer şəkillərinə görə.

Uşaqlar üçün nəticə

Küləyin səsini dinləyin, yarpağın necə uçduğunu izləyin, kiçik yelkənlər hazırlayın. Beləcə “Külək nədən yaranır?” sualına tək cavab yox, təcrübə ilə cavab tapacaqsınız.

STEM mövzularını daha çox oxu: buradan oxu.