Uşaqlarda SDBH — Diqqət əksikliyi və Hiperaktivlik: NUK-dan valideyn bələdçisi

Əlamətlər və tipik xüsusiyyətlər

• Yüksək aktivlik: uzun müddət oturmaqda çətinlik, daim hərəkət ehtiyacı.
• Diqqət yayınıqlığı: tapşırıqdan tapşırığa tez keçmək, detalları qaçırmaq.
• Impulsivlik: söz kəsmək, növbə gözləməkdə çətinlik, tələsik qərarlar.
• Yaradıcılıq və ideya axını: qeyri-adi düşüncə, güclü fantaziya.

Evdə gündəlik strukturu necə quraq?

1. Sabit rejim: oyanış, yemək, dərs/oyun, ekran və yuxu saatları üçün gündəlik plan.
2. Vizual planlar: 3–5 addımlıq şəkilli siyahılar (məs., “əl-yüz yuma → geyin → səhər yeməyi”).
3. Tapşırığı bölün: “otağı yığışdır” yox, “kitabları rəfə qoy → maşınları qutuya yığ”.
4. Hərəkət fasilələri: hər 15–20 dəqiqədən bir 2–3 dəqiqə tullan-düş, dartınma.
5. Müsbət geri dönüş: kiçik uğurları belə “gördüm və qiymətləndirirəm” mesajı ilə qeyd edin.

Məktəbəqədər/məktəbdə uğur üçün

• Müəllimlə əməkdaşlıq: güclü tərəflər, həssas mövzular, motivasiya edən üsullar barədə qısa məlumat kartı verin.
• Oturma tərzi: sinifdə qabaq sıra, az yayındırıcı mühit; lazım olsa ayaq altı “fidget” rezini.
• Qiymətləndirmə üsulu: işi hissələrə bölmək, vaxt taymeri, rubrik və nişan kartları.

Oyunlar və məşğələlər

• Hərəkət oyunları: estafetlər, mini-parkur, rəqs, skuter/velosiped (təhlükəsizliyinizi qoruyun).
• Diqqət oyunları: puzzle, konstruktor, qaydalı stolüstü oyunlar (Uno, Dobble, loto).
• Yaradıcılıq: rəsm, gil/plastilin, musiqi alətləri, teatrlaşdırma.
• Rol oyunları: növbə, gözləmə və “dayan–düşün–et” bacarıqlarını məşq etdirir.

Davranış strategiyaları

• Qaydalar az və aydın: 3–5 əsas qayda, müsbət formulla (“əllər stolun üstündə”).
• Seçim təqdim edin: 2 uyğun alternativ (“indi 5 misal, yoxsa əvvəl 3 misal?”).
• Taymer və intervallar: 10–15 dəqiqə fokus → 2 dəqiqə fasilə.
• “Duyğu pauzası”: sakitlənmə küncü, dərin nəfəs, 5–4–3–2–1 duyğu texnikası.

Nə vaxt mütəxəssisə müraciət etməli?

Davranış və diqqət çətinliyi evdə və bağça/məktəbdə gündəlik fəaliyyətə mane olursa, inkişaf pediatrı, uşaq psixoloqu/psixiatrı ilə məsləhətləşin. Qiymətləndirmə fərqləndirici diaqnozu (məs., görmə–eşitmə problemləri, narahatlıq, yuxu çatışmazlığı) də nəzərdən keçirir. Lazım gəlsə, müalicə planı (valideyn təlimi, davranış terapiyası, məktəb dəstəyi və s.) tərtib olunur.

Miflər və faktlar

• Mif: “SDBH təkcə tərbiyə problemidir.” — Fakt: nevroloji əsaslıdır; düzgün dəstək effektlidir.
• Mif: “SDBH olan uşaq uğurlu ola bilməz.” — Fakt: struktur + güclü tərəflərin dəstəyi ilə çox uğurlu ola bilərlər.

NUK-un mesajı

Uşaqlarda SDBH anlayış, sabit plan və müsbət motivasiya ilə idarə oluna bilən fərqlilikdir. Uşağın enerjisini düzgün kanala yönəldək, yaradıcılığını alqışlayaq və güclü tərəflərini gündəlik məşq edək.

Tez-tez verilən suallar

SDBH “keçib gedir”mi? Əlamətlər yaşla dəyişə bilər; bacarıqlar öyrədildikcə gündəlik həyat xeyli yüngülləşir. Dərmansız da kömək etmək olar? Bəli — struktur, davranış üsulları, müəllimlə əməkdaşlıq əsasdır; qərarı mütəxəssislə verin.

Valideyn-psixologiya mövzularını daha çox oxu: buradan oxu.