Atəş şah – Azər baba ilə qəzəbin ramı

İçindəkilər

• Nağılın başlanğıcı
• Atəş şahın qaçışı və xəbərdarlıq
• Təbiətin ittifaqı: Su, Günəş və Yel
• Meşə səltənətində böyük savaş
• Qəzəbin ram olunması və ibrət
• Daxili keçidlər
• Söz izahları
• Tez-tez verilən suallar

Nağılın başlanğıcı

Biri var idi, biri yox idi, uzaq keçmiş zamanlarda qəzəbli və güclü bir hökmdar — Atəş şah — vardı. O, hara hücum etsə, oranı alova bürüyər, meşələri külə döndərərdi. Canlıların çoxu ondan çəkinərdi. Yalnız Qaf dağının ətəklərində yaşayan nurani qoca Azər baba bu qorxunun fövqündə dayanırdı. Azər baba alovu ram etməyi, onu insanların xeyrinə yönəltməyi bilirdi: mağarasında tilsim oxuyar, alovu ocağa çevirər, nə nəzarətsiz alovlanmağa, nə də sönüb qaralmasına imkan verərdi. Nəsilbənəsil uşaqlar növbə çəkib ocağa göz yetirər, şəh (şah) alovun səltənət kimi azğınlaşmasına yol verməzdilər.

Azər babanın hikməti bundadır ki, o, Atəş şahın gücünün kökündə istinin nemətini görürdü: soyuq qış gecələrində ocaq, zülmət gecələrində işıq, xəmirin bişməsi, dəmirin əyilməsi, daşın isidilməsi — bütün bunlar xeyir üçün lazım idi. Lakin qəzəb cilovsuz qaldıqda hər neməti məhvə çevirirdi. Ona görə də Azər baba uşaqlara belə öyüd verərdi: “Gücün öz-özünə dəyəri yoxdur; dəyər onu hansı niyyətə və məsuliyyətə yönəltdiyində gizlidir.”

Atəş şahın qaçışı və xəbərdarlıq

Günlərin birində, sərt və küləkli bir qış gecəsində gözlənilməz hadisə baş verdi: Atəş şah gözətçilərin yuxusundan sükut kimi süzülüb keçdi, od atına minib dağların arasıyla meşələrə sarı şimşək kimi şığıdı. Xəbər Azər babaya çatanda o, dərhal qasidini çağırdı:

— Tez ol, atlan! Özünü meşə padşahına yetir. De ki, Atəş şah ocaqdan qaçıb. İlk zərbəni meşəyə vurmaq istəyir. Sərhədləri möhkəmləndirin, körpələri və qocaları təhlükəsiz yerə köçürün. Mən də yola çıxıram.

Qasid “baş üstə” deyib getdi. Xəbər alan meşə padşahı vəzir-vəkilini, sərkərdələrini yığdı: qoşunlar sərhədə yeridildi, keşik postları gücləndirildi, fillər su ilə təchiz olundu, ocaqlar məhdudlaşdırıldı ki, alov fürsət tapmasın. Bu zaman Atəş şah da yurduna qayıdıb qıraqda-bucaqda gizlənmiş alov gözlərini başına cəm etdi və onlara dedi:

— Ey mənim sadiq nökərlərim! Biz hələ məğlub olmamışıq. Əvvəl meşə səltənətini ələ keçirməliyik. Oranı ram etsək, təbiətin ağası olarıq!

Təbiətin ittifaqı: Su, Günəş və Yel

Meşə padşahı kömək üçün Sular padşahına müraciət etdi. O isə belə cavab verdi: — Kömək edərəm, lakin tək gücüm çatmaz. Günəş şahın köməyinə ehtiyac var. Günəş şah əvvəlcə tərəddüd etdi: — Atəş şah vaxtilə mənim sərkərdəm idi, sonra xəyanət edib səltənətimin qanunlarını pozdu. Lakin xeyir niyyəti üstün gəldi. Günəş şah belə dedi:

— Mən Sular padşahını qızıl şüalarımla gücləndirəcəyəm. Su buxara çevrilib göyə qalxacaq, orada buludlar yaranacaq. Ancaq bu bulud qoşunlarını hərəkətə gətirmək üçün Yel babanın qanadlı atları gərəkdir.

Yel baba çağırışa səs verdi. Onun qanadlı atları göyləri yararaq buludları sıraya düzdü. Şimşək sərkərdə təyin olundu; göyün gurultusu döyüş barabanı kimi səsləndi. Təbiətin qüvvələri bir-birinə dayaq durdu: Günəşdən işıq və istilik, Sular padşahından zəngin yağış, Yel babadan hərəkət və sürət. Hər kəs öz gücünü xeyir üçün səfərbər etdi.

Meşə səltənətində böyük savaş

Atəş şah ilk hücum üçün meşə sərhədində zəif nöqtə tapdı. Kəşfiyyatçı alovlar mürgüləyən keşikçilərdən birini tərksilah etdilər. Aşağı çəmənlərdən başlayaraq kol-kos yanmağa, çör-çöp qıvılcımlanmağa başladı. Alovlar yüksəldikcə Atəş şahın qüruru da alovlandı. O, öz adını — Atəş şah — döyüş qışqırığına çevirdi.

Bu vaxt göydən sanki böyük bir qapı açıldı. Günəş şüaları Sular padşahının ordusunu buxara çevirdi; buludlar ağırlaşdı, Yel babanın qanadlı atları onları savaş meydanına çəkdi. Şimşəyin əmri eşidilən kimi — Yağış! — göy guruldadı, ilk damcılar alov dillərinə toxundu. Bir anlıq cızıltı eşidildi, sonra tüstü qara gülə-kömürə döndü. Alov ordusunun bir hissəsi sönüb kül oldu, qalanları geri çəkildi. Meşə nəfəs aldı.

Lakin Atəş şah asanlıqla vaz keçmədi. O, ən qızğın alovları toplayıb ikinci dalğanı hazırladı. Bu zaman Azər baba döyüş meydanına yetişdi. Onun baxışında nə qorxu vardı, nə qəzəb; yalnız mərhəmət və məsuliyyət. Uşaqlara xitabən pıçıldadı: — Qorxmayın. Gücün dili var, amma ağılı eşidəndə sakitləşir.

Azər baba iki əli ilə havanı sərin şəkildə yardı, dodaqlarından tilsim kimi bir dua süzüldü. O, alovun öz mahiyyətini — isiltməyi və işıq saçmağı — xatırlatdı. Yağış damlaları duanı müşayiət etdi, Yel baba sözləri meşənin hər guşəsinə daşıdı, Günəş şah isə səmadan hikmətlə baxdı. Atəş şah bir anlıq susdu. Bu sükutda qızğın qürurdan çox, anlamaq istəyi vardı.

Qəzəbin ram olunması və ibrət

Azər baba irəli gedib dedi: — Dayan, ey qəzəb! Sənin adın Atəş şah olsa da, mahiyyətin ocaqdır. İnsanları yandırmaq üçün yox, isindirmək üçün yaranmısan. Və o, ram duasını tamamladı. Atəş şahın alov dilləri yumşalıb ocaq közünə döndü. Meşə susdu, quşlar yenidən səsləndi, çaylar sanki rahat nəfəs aldı.

O gündən sonra Atəş şah Azər babanın nəvələrinin xidmətində durdu: çörək bişirmək üçün təndirdə köz, xəstə üçün isti çay, dəmirçi üçün ala qızıl ocaq oldu. Uşaqlar növbə ilə ocağa göz qoydular: sönməsin, alovlanıb həddini aşmasın, hiylə ilə gizlənməsin. Hər kəs anladı ki, böyük güc məhz nizam və məsuliyyətlə bərabər olanda xeyrə çevrilir.

Nağılın ibrəti budur: Qəzəb — atəş kimidir. Onu gizlətmək yox, doğru yerə yönəltmək gərəkdir. Atəş şahın ramı bizə öyrədir ki, hikmət və mərhəmət birlikdə olanda ən çətin güclər belə insanın dostuna çevrilir.

Daxili keçidlər

• Oxşar mövzu: Günəş və Yel — təbiətin dili
• Kateqoriya: Nağıllar və hekayələr

Söz izahları

• Tilsim — sehrli söz-dua; gizli gücü nizamlayan hikmətli ifadə.
• Səltənət — padşahlıq; idarə olunan böyük ərazi və ya hakimiyyət sistemi.
• Qasid — elçi; xəbəri və ya tapşırığı çatdıran adam.
• Ram (etmək) — itaət altına almaq, cilovlamaq, düz yola salmaq.
• Şəh/Şah — hökmdar; qədimlərdə ölkə başçısı.

Tez-tez verilən suallar

1) Atəş şah niyə təhlükəli idi?

Çünki nəzarətsiz qalan alov hər şeyi yandırır. Nağıl göstərir ki, güc məsuliyyətsiz olanda dağıdıcıdır.

2) Azər baba Atəş şahı necə ram etdi?

Hikmət, dua (tilsim) və doğru yönləndirmə ilə. O, alovu düşmən deyil, ocaq kimi dəyərləndirdi.

3) Uşaqlar bu hekayədən nə öyrənir?

Məsuliyyət, mərhəmət və birlik. Güc xeyir üçün işləndikdə dünyanın ocağına çevrilir.

Kirpi Nuk-un digər macəralarını buradan oxu.